توبه از انواع گناهان : در منابع فقهی، اقسام گناهان و طریق توبه از هریک و نیز اثر توبه در کیفرهای دنیوی مطرح شده است‌. بر این اساس‌، در ابتدا تعیین می‌شود که گناه صرفاً در محدوده حق الله است یا علاوه بر آن جنبه حق الناس نیز دارد. حق الله : اگر توبه از گناهی باشد که صرفاً حق الله و از واجبات عبادی است‌، چنانچه از واجباتی باشد که می‌شود آن را جبران کرد، مانند قضا کردن نماز یا روزه‌ها، باید علاوه بر ندامت و تصمیم بر ترک گناه‌، در صدد جبران آن واجب نیز برآید و اگر در زمان توبه قادربه جبران آن نیست باید قصد کند که هرگاه توانست جبران کند و در صورت بروز نشانه‌ های مرگ باید وصیت کند.[۲۶] اگر میزان واجباتی را که ترک کرده نداند، باید میزانی را که یقین به ترک آن دارد قضا کند.[۲۷] . در توبه از گناهانی که حد یا تعزیر دارند مانند زنا یا شرب خمر اگر قبل از اثبات گناه نزد حاکم شرع توبه کند، توبه وی بین او و خداوند پذیرفته شده و حد و تعزیر از وی ساقط می‌شود.[۲۸] در چنین مواردی‌، اقرار به گناه واجب نیست‌، بلکه اقرار نکردن مستحب است.[۲۹] اما چنانچه جرم وی به واسطه اقرار خودش نزد حاکم شرع اثبات شود و پس از آن توبه کند، حاکم در اجرای حد و بخشودن وی اختیار دارد و اگر گناه وی به واسطه شهادت شهود نزد حاکم ثابت شود و پس از آن توبه کند، حد و تعزیر از وی ساقط نمی‌گردد.[۳۰] . درصورتی که فرد مرتکب فعل حرامی شود که حد یا تعزیر ندارد (مانند دروغی که به واسطه آن ضرری به دیگری نرسد) پشیمانی و عزم بر ترک گناه کافی است.[۳۱] .

توبه ازحق الناس : هر گناهی جنبه حق الله دارد، اگر علاوه بر حق‌الله جنبه حق الناس نیز داشته باشد، در همه آنها باید جنبۀ حق اللهی را با پشیمانی و عزم بر ترک گناه جبران کند و در بخش حق الناسی چند حالت دارد: اگر گناه زبانی باشد مانند قَذْفْ، تهمت و غیبت لازم است از کسی که به او تعرض شده حلالیت طلبیده شود. برخی معتقدند چنانچه صاحب حق‌، به قذف یا تهمت یا غیبت علم نداشته باشد نیازی به عذرخواهی از او نیست‌، بهتر است از طرف او استغفار کند و به درگاه خداوند تضرع نماید تا توبه‌ اش پذیرفته شده و در قیامت از تبعات گناه در امان بماند.[۳۲] . در گناهانی که ضرر و زیان بدنی به کسی وارد شده همچون کتک زدن یا قتل احکامی مانند قصاص و دیه اجرا خواهد شد، مگر آنکه صاحب حق از حق خود گذشت کند.[۳۳] . درگناهانی که ضرروزیان مالی به کسی وارد شده مثل دزدی، کم فروشی، ربا ، جبران زیان مالی‌، به تفصیلی که در منابع فقهی مذکوراست‌،واجب است.[۳۴] .

توبه از اعتقادات باطل : در باره توبه از اعتقادات باطل‌، اگر دیگران علم به اعتقاد باطل وی پیدا نکرده باشند، توبه بین او و خدا کفایت می‌کند. اگر دیگران از اعتقاد باطل وی آگاهی یافته باشند و او دیگران را هم به پذیرفتن عقیده باطل خود دعوت نموده باشد، باید کسانی را که علم به عقیده باطل وی داشته ‌اند، از فساد عقیده خود و دست کشیدن از آن باخبر کند. اگر کسانی به واسطه دعوت وی به عقاید باطل گرویده باشند، باید علاوه بر آگاه نمودن آنان از بطلان عقیده‌اش‌، آنان را نیز به رها کردن آن عقیده فراخواند.[۳۵] . در باب توبه از بدعت، بر اساس برخی روایات‌، فرد بدعتگذار تا زمانی که همه کسانی را که به واسطه بدعت وی گمراه شده‌اند از فساد عقیده‌ اش آگاه نکند و آنها را به راه راست نخواند، توبه‌ اش پذیرفته نیست.[۳۶] .

توبه از ارتداد : در فقه امامیه، توبه مرتد فطری در دنیا پذیرفته نیست؛ هرچند اگر راستین باشد، در پیشگاه خدا مقبول است.[۳۷] مرتدِ ملی ابتدا توبه داده می‌شود و چنانچه نپذیرفت حدّ ارتداد بر او جاری می‌گردد.[۳۸][۳۹] .

مراتب توبه : توبه درجات متعددی دارد: توبه از کفر به ایمان، توبه از ايمان تقليدى يا ايمان سست به ايمان تحقيقى و محكم، توبه از گناهان کبیره و خطرناک، توبه از گناهان صغیره، توبه از فكر گناه هر چند آلوده به گناه نشود، توبه از ترک اولی، توبه از غفلت و بی‌توجهی به خدا.[یادداشت ۶][۴۰] برخی میان توبه و انابه فرق گذاشته و حقیقت «توبه» را رجوع از احکام و تبعات طبیعت به سوی احکام روحانیت و فطرت و حقیقت «انابه» را رجوع از فطرت و روحانیت به سوی خدا، و سفر کردن و مهاجرت نمودن از بیت نفس به سوی سر منزل مقصود دانسته‌ اند و براین اساس منزل توبه را مقدم بر منزل انابه قرا داده ‌اند.[۴۱] .

زمان توبه : توبه به عنوان بابِ رحمت الهی که به روی مردمان گشوده شده در هیچ شرایطی بسته نیست. امام علی بن حسین در فرازی از مناجات خمس عشرة به این واقعیت اشاره کرده است. [۴۲] [یادداشت ۷] . و هیچ انسانی محروم از بازگشت نیست مگر این که خودش اراده جدی بر ای توبه و بازگشت نداشته باشد. محروم ساختن برخی از انسان‌ها از توبه با عدالت خداوند سازگاری ندارد. برای همین است که آیت الله جوادی آملی مفسر و محقق شیعی بر این باور است که انسان هر لحظه می‌تواند توبه کند و بگوید خدایا آمدم، نه رو به قبله می‌خواهد، نه آبِ توبه می‌خواهد، نه لفظ می‌خواهد؛ (البته «أستغفرُ الله» و مانند آن مستحب است) و آنچه اساس کار است انقلاب روحی، فکری و قلبی است و اراده شکست‌ ناپذیر است که انسان با همه وجود بگوید خدایا از گذشته پشیمان هستم! و نسبت به آینده تصمیم قطعی دارم. [۴۳] . مرتضی مطهری فقیه شیعه در باره پذیرفته نشدن توبه فرعون می گوید: توبه یعنی انقلاب مقدس درونی، آدمی که در قعر دریا آب تمام اطرافش را گرفته و به هر طرف که نگاه می‌کند آب می‌بیند و در این حال اظهار توبه می‌کند، وجدانش منقلب نشده است، فطرتش زنده نشده است، خودش علیه خودش قیام نکرده است، بلکه حالا که خودش را مضطر و بیچاره می‌بیند، از روی اضطرار اظهار تسلیم می‌کند. برای همین به او می‌گویند: الْانَ وَ قَدْ عَصَیتَ قَبْلُ‏، چرا یک ساعت پیش که آزاد بودی این حرف را نزدی؟ اگر یک ساعت پیش در حالی که آزاد بودی این حرف را می‌گفتی، معلوم بود که در درون تو انقلاب مقدس(توبه) پیدا شده است. [۴۴] .

استغفار : از واژگان مرتبط با توبه، می‌توان به استغفار و انابه اشاره کرد. استغفار، به معنای طلب مغفرت است که به واسطه دعا یا توبه به دست می‌آید و توبه، پشیمانی از گناه و اراده عدم بازگشت به گناه است.[۱۲] انابه به معنای رجوع است.[۱۳] امام‌ خمینی همسو با دیگر عرفا[۱۴] مقام انابه را برتر از مقام توبه می‌داند؛ زیرا انابه رجوع از فطرت و روحانیت نفس، به سوی خداوند است.[۱۵] . استغفار به عربی: ٱسْتِغْفَار قول أَسْتَغْفِرُ ٱللّٰهَ» یا «أَسْتَغْفِرُ ٱللّٰهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ می باشد. آن یک کلمهٔ عربی است که در لغت به معنای پوشاندن است.[۱] . این کلمه در اصطلاح (به ویژه در میان مسلمانان) برای طلب آمرزش از خداوند جل و جلاله به کار می‌رود. استغفار درخواست آمرزش گناهان از خدا. استغفار به صورت زبانی و عملی انجام می‌شود؛ زبانی آن گفتن استغفرالله است. در قرآن و روایات، موارد بسیاری از تشویق و فرمان به استغفار دیده می‌شود . ۳۰ آیه از قرآن، درباره استغفار پیامبران است. پیشگیری از عذاب الهی، آمرزش گناهان و افزایش روزی از آثار استغفار معرفی شده است. استغفار، بهترین دعا و عبادت دانسته شده و انجام آن مستحب است؛ با این حال، در مواردی از جمله به عنوان کَفّاره بر شخص مُحرِم، واجب می‌شود. بر اساس آموزه‌ های قرآن استغفار پیامبر اکرم ص برای مشرکان، جایز نیست. امام علی ع ، پشیمانی از گناهان گذشته، تصمیم برای بازنگشتن به گناه، ادا کردن حقوق مردم و انجام واجبات را از شروط استغفار ذکر کرده است. استغفار در همه وقت‌ها و همه مکان‌ها سفارش شده است؛ اما بر انجام آن در وقت سحر، تأکید بیشتری شده است. استغفار گاه به دلیل گناه شخصی و ظلم بر نفس، گاه به خاطر تعدی به دیگران و گاه به سبب گناهان اجتماعی انجام می‌شود. واژه استغفار، به معنای درخواست زبانی یا عملی[۱] از خداوند برای آمرزش گناهان است[۲] و هدف از آن، درخواست مصونیت از آثار بد گناه و عذاب الهی دانسته شده است.[۳] . استغفار، یا قولی و زبانی است، مانند گفتن «استغفر الله» و یا فعلی و عملی، مانند انجام دادن عملی که موجب آمرزش انسان می‌گردد.[۴] . از استغفار زبانی در باب‌هایی مانند طهارت، صلاة، صوم، حج، تجارت، ظهار و کفّارات بحث شده است.[۵] . برخی مفسران اهل‌سنت از جمله زمخشری و فخر رازی، واژه استغفار در برخی از آیات قرآن مانند آیه۵۲ سوره هود وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ را به معنای ایمان،[۶] یا اسلام مانند آیه ۳۳ سوره انفال وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ [۷] دانسته ‌اند . طبرسی، مفسر شیعه در قرن پنجم هجری قمری، واژه استغفار در آیه ۱۷ سوره آل‌عمران الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ. اينانند= بندگان پرهیزکار شكيبايان و راستگويان و فرمانبرداران و انفاق ‌كنندگان و آمرزش‌ خواهان در سحرگاهان را بر اساس برخی از روایات به معنای نماز گزاردن تفسیر کرده و از مصادیق استغفار در مقام عمل شمرده است.[۸] . مفهوم آمرزش‌خواهی، ۶۸ بار در قرآن بیان شده است که ۴۳ مورد، مشتقات استغفار، هفده مورد در قالب «اغفر»، سه مورد به صیغه «یغفر»، دو مورد «تغفر» و یک بار به صورت «مغفرة» به کار رفته است.[۹] . تشویق به استغفاریا امربه آن نیزدربسیاری ازآیات قرآن آمده مانند آیات ۱۹۹سوره بقره،۱۱۰ سوره نساء و ۶۱ سوره هود[۱۰] و در مواردی، قرآن به توبیخ کسانی پرداخته که استغفار نکرده ‌اند.[۱۱] . بنابر آموزه‌ های قرآن، فرشتگان برای مؤمنان[۱۲] و اهل زمین استغفار می‌ کنند[۱۳] و درخواستِ آمرزشِ گناه، صفت پرهیزکاران معرفی شده است.[۱۴] همچنین درخواست گناهکاران از پیامبران برای استغفار و طلب آمرزش از خداوند از سوی آنان از مطالبی است که شبهه شرک بودن درخواست استغفار از غیرخدا را رد می‌کند. محققان اهل‌سنت نیز بر اساس آیات قرآن درخواست استغفار از پیامبر را شرک قلمداد نکرده ‌اند.[۱۵] بر اساس آیه ۹۷ سوره یوسف، فرزندان یعقوب پیامبر پس از حوادث مربوط به برادرشان یوسف از پدرشان درخواست کردند که از خداوند برایشان استغفار کند و او نیز به آنان وعده داد که انجام بدهد.[یادداشت ۱] همچنین در آیه ۶۴ سوره نساء آمده است: گناهکارانی که با گناه بر خویشتن ستم کرده ‌اند از خدا استغفار می‌طلبند و پیامبر نیز از خدا برایشان طلب استغفار می‌کند.[۱۶] . در روایتی تصریح شده است که استغفار فراوان موجب می‌شود نامه عمل بندگان، درخشان شود.[۱۷] در روایتی دیگر، زرارة بن أعین از امام صادق(ع) نقل کرده است که کسی که گناهی مرتکب می‌شود، از صبح تا شب مهلت دارد که طلب آمرزش کند و در این صورت، آن گناه برایش نوشته نمی‌شود.[۱۸] .

احکام استغفار : استغفار مستحب است؛ اما ممکن است به دلایلی، واجب یا حرام باشد. استغفار مستحب: استغفار، بهترین دعا و عبادت به شمار رفته و در همۀ احوال، مستحب دانسته شده است؛ از جمله:[۲۶] بین دو سجده نماز،[۲۷] بعد از تسبیحات اربعه،[۲۸] در قنوت به خصوص قنوت نماز وتر،[۲۹] هنگام سحر،[۳۰] و در ماه رمضان.[۳۱] . استغفار واجب: استغفار در مواردی واجب است؛ از جمله به عنوان کفّارۀ مُحرِمی که یک یا دو بار، مرتکب جدال شود.[۳۲] . استغفار حرام: بنابر قرآن، استغفار مؤمنان برای مشرکان جایز نیست.[۳۳]در باره جزییات استغفار ابراهیم در حق پدرش( یا جدّ مادری ‌اش یا عمویش) با این که از مشرکان بود میان مفسران اختلاف است. [۳۴]. ولی بر اساس آیات قرآن ابراهیم چون وعده ‌ای به پدرش آزر داده بود برایش استغفار کرد ولی چون فهمید که او ایمان نیاورده از او بیزاری جست و دیگر برایش استغفار نکرد. قرآن در آیه ۱۱۴ سوره توبه به این موضوع اشاره کرده است : وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ ۚ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ . و طلب آمرزش ابراهيم براى پدرش جز براى وعده ‌اى كه به او داده بود، نبود. و[لى‌] هنگامى كه براى او روشن شد كه وى دشمن خداست، از او بيزارى جست. راستى، ابراهيم، دلسوزى بردبار بود.

آداب استغفار : در روایات نقل‌شده از امامان معصوم، آدابی برای استغفار ذکر شده است؛ از جمله امام علی ع ، خطاب به مردی که در حال استغفار بود، شش ویژگی برای حقیقت استغفار بیان کرده است که عبارتند از: پشیمانی از گذشته، تصمیم جدی بر بازنگشتن به گناه، ادای حقوق مردم، انجام واجبات ضایع شده، تلاش برای آب کردن گوشتی که از حرام روییده و چشاندن رنج طاعت به جسم.[۳۵] . استغفار، گرچه محدود به زمان و مکان خاصی نیست؛ اما در قرآن، بر استغفار در وقت سَحر تأکید شده و آن را در آیات ۱۵تا ۱۸ سوره ذاریات از ویژگی‌های پرهیزکاران برشمرده است. وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ[۳۶] .

انواع استغفار : استغفار از نظر چگونگی و موضوع گناه به سه نوع تقسیم شده است: استغفار از گناه شخصی و ظلم بر نفس "گناهان شخصی" ، استغفار از گناه و تعدّی نسبت به حقوق افراد دیگر "گناهان افراد نسبت به یکدیگر" ، استغفار از گناهان اجتماعی "گناهان مدیران و سیاستمداران و رهبران جامعه" .[۳۷] .

استغفاردر قرآن : الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ. آنان صابرند و صادقند و قانت اند و انفاق کنندگانند و در سحرها استغفار می‌کنند. كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ. وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ شب‌ها کم می‌خوابند و در سحرها استغفار می‌کنند. وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا. و هر کس کار زشتی کند یا برخود ستم ورزد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت. وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ. و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند، خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌ اند، پا فشاری نمی‌کنند.