بخشيدن فدك به حضرت زهرا

فدک منطقه‌ای در حجاز، و در نزدیکی مدینه بود که یهودیان در جنگ خیبر به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم تسلیم نمودند و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آنرا به دخترش حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بخشش نمود.

فدک در نزدیکی خیبر روستا و باغی تاریخی بود در عربستان سعودی امروزی که تا مدینه ۱۵۰ کیلومتر فاصله‌ داشت. اولین فردی که در این منطقه زندگی می‌کرده، شخصی با نام فدک بن هام بوده‌است؛ به‌همین خاطر این سرزمین به نام فدک نام‌گذاری شده‌است.[۴] . یهودیان که از مسلمانان در جنگ‌های مختلفی شکست خورده بودند، در جریان فتح خیبر ناچار به صلح با پیامبر شدند. سران فدک صلح و تسلیم را بر جنگ ترجیح دادند و تعهد کردند که نیمی از روستای فدک که شامل باغ‌ها و نخلستان‌ها بود را در اختیار محمد قرار داده[۵][۶] و از این به بعد زیر سلطه اسلام زندگی‌کنند.[۷][۸] . در عصر حضرت محمد بن عبداللهَ ، پیامبر اسلام بسیار آباد بوده و مزارع، نخلستان‌ها و چشمه‌های آب بسیاری در خود داشته‌است.[۱]. میزان تولید سالیانه خرمای فدک حدود هشت هزار تن بوده‌است.[۱۳] . در نزدیکی فدک، دِژی به نام «شمروخ» وجود داشته که هم‌اکنون در آنجا روستایی بزرگ با نام «حائط» وجود دارد که دارای نخل‌های فراوان‌است.[۲] .

روز ۱۴ ذی الحجه سال هفتم هجری، پس از جنگ،خیبر سرزمین وسیع و سرسبز فدک تنها به وسیله پیامبر اکرم و امیرالمؤمنين فتح شد.

و چون رزمندگان در فتح آن دخالت نداشتند بر اساس آیه قرآن غنیمت ویژه به شمار می‌آمد و ملک شخص پیامبر می‌شد. آنجا که می‌فرماید: ما أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلذِي الْقُرْبَى ….(سوره حشر آیه ۶) آنچه خدا از اموال و زمین‌های آن آبادی‌ها به پیامبرش باز گرداند، به خدا پیامبر و اهل بیت او اختصاص دارد. پس از فتح خیبر خداوند به پیامبر اکرم به وحی فرستاد و فرمود: «وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ؛ حق نزدیکانت را بده!»(سوره اسرا آیه ۲۶) . پیامبراکرم سؤال کردند ذی القربی کیست و حقش چیست ؟ جبرئیل از خداوند پرسید و جواب آورد که ذی القربي فاطمه است و حقش فدک است و باید فدک را به حضرت فاطمه تقدیم کنید! از طرفی پیامبراکرم مهریه حضرت خدیجه این را در ذمه خود می‌دیدند و با بخشیدن باغ فدک به حضرت زهرا ، در حقیقت حق مادر و دختر را یکجا ادا نمودند. و برای این که بعداً از طرف مردم و دیگران بهانه گیری نشود، برای سرزمین فدک قباله‌ای دستور داد نوشتند و حضرت امير المؤمنین و حضرت امام حسن و امام حسین ) ام ایمن را به عنوان شاهد آن قرار داده و آن را به حضرت زهرا تحویل دادند و برای این که مردم کاملاً متوجه شوند مدیریت آن را به ایشان واگذار کردند. حضرت زهرا نیز کارگران و نیروهای خود را در آن

جا فعال کردند و هر ساله با درآمد آن علاوه بر زندگی خود به همسران رسول خدا نیز رسیدگی می‌کردند و فقرای مدینه را هم از آن بهره مند می‌ساختند. این امر در بین مسلمین و خصوصاً اهل مدینه مسئله ای بسیار روشن عادی و پذیرفته شده بود. اما حسودان برای این که مبادا مردم به هوای برکات فدک به خانه حضرت زهرا روی بیآورند پس از پیامبراکرم با طرح یک حدیث جعلی و دروغ فدک را از دست آن حضرت گرفتند و بـه عنـوان بـیـت المال به نفع خود مصادره کردند!! خداوند متعال در این آیه حضرت زهرا را به عنوان ذوی القربای پیامبر یاد کرده است و در آیه دیگر اجر رسالت را مودت و محبت ورزیدن به ایشان قرار داده است: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلا المَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى(سوره شوری ایه ۲۳) بگو:در ازای آن [رسالت] پاداشی از شما نمی‌خواهم

مگر دوستی نسبت به نزدیکان من ، پس اگر کسی به حضرت فاطمه و اهل بیت

پیامبر محبّت نکند اجر رسالت را ادا نکرده است.

فدک منطقۀ آبادی واقع در یک منزلی خیبر بوده است. ساکنان این منطقه پس از جنگ خیبر، با پیغمبر… پیمان صلح بستند و فدک از آنِ پیغمبر… شد. پس از این پیمان، یهودیان این منطقه در موضع ضعف قرار گرفتند و دیدند از پسِ جنگ با رسول خدا… و مسلمانان برنمی آیند؛ ازاین رو برای حفظ جان خود، از درِ صلح با پیامبر… درآمدند. بدین ترتیب آنجا در اختیار پیامبر… قرار گرفت و رسول خدا… به دستور خداوند آن را به دخترش فاطمه بخشید.

https://fa.shafaqna.com/media/2021/01/%D9%81%D8%AF%DA%A9.jpg

فدک دهکده ‌ای حاصل‌خیز در نزدیکی خیبر[۱۲] و به فاصله ۲۰۰ کیلومتری مدینه بود[۱۳] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.[۱۴] این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.[۱۵] پس از رحلت پیامبر، درباره ملکیت فدک نزاع رخ داد خلفا آن را به نفع خلافت مصادره کردند و حضرت فاطمه نیز خطبه فدکیه را در دفاع از مالکیت خود بر آن ایراد کرد. شیعیان بر این باورند که فدک از سوی خلفا غصب شده است و آن را نماد مظلومیت حضرت فاطمه(س) می‌دانند . فدک، در زمان پیامبر، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۱۶] ازاین‌رو پیامبر آن را به فاطمه(س) بخشید. عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.[۱۷] . به گفته جعفر سبحانی، مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهل‌سنت نقل کرده‌اند که پیامبر پس از نزول آیه وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَیٰ حَقَّهُ: و حق خویشاوند را بده [۱۸] فدک را به فاطمه بخشید.[۱۹] از علمای اهل‌سنت جلال‌الدین سیوطی در الدرالمنثور،[۲۰] متقی هندی در کَنزالعُمال،[۲۱] حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،[۲۲] قُندوزی در ینابیع المَودة[۲۳] و دیگران[۲۴] این مطلب را نقل کرده‌اند.

فدک تا زمان وفات پیامبر ص در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار می‌کردند.[۳۰] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۳۱] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۳۲] و عثمان[۳۳] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.

دهکده فدک از فاطمه س توسط ابوبکر پس از رحلت پیامبر ص ابوبکر با تکیه بر حدیثی از پیامبر ص که گفته شده راوی آن فقط خود ابوبکر بود مدعی شد پیامبران ارث نمی‌گذارند؛ اما فاطمه پاسخ داد پیامبر(ص) پیش از وفات، فدک را به او بخشیده و امام علی ع و اُم‌اَیمن را بر این سخنش شاهد آورد. بنابر نظر علمای شیعه و برخی از علمای اهل‌سنت، پیامبر پس از نزول آیه ۲۶ سوره اسراء که از او خواسته بود حق ذوی القربی را بدهد، فدک را به فاطمه(س) بخشیده بود.

در نقلی آمده است ابوبکر در برگه‌ای ملکیت فاطمه را تأیید کرد؛ اما عمر بن خطاب آن برگه را از فاطمه گرفت و پاره کرد. طبق روایتی دیگر ابوبکر شاهدان فاطمه(س) را نپذیرفت. دختر پیامبر(ص) وقتی دادخواهی خود و همسرش امام علی(ع) را بی‌ثمر دید، به مسجدالنبی رفت و به ایراد خطبه پرداخت. او در این خطبه که به خطبه فدکیه مشهور است، به غصب خلافت اشاره کرد و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را مخالف قرآن خواند و او را به دادگری خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد. فاطمه(س) پس از این ماجرا سخت از ابوبکر و عمر ناراحت شد و تا زمان شهادت، بر آن دو غضبناک باقی ماند.

پس از تصرف فدک، فاطمه س از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند[۳۴] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی ع و ام‌ایمن شهادت دادند[۳۵] و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر ص [۳۶] و بنابر برخی دیگر امام علی ع ، ام ‌ایمن و حسنین[۳۷] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۳۸] . البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۳۹] ابن‌ابی‌الحدید معتزلی می‌گوید: «از ابن‌فارقی مدرس مدرسه غربی بغداد پرسیدم آیا فاطمه راست می‌گفت؟ ابن‌فارقی گفت آری. پرسیدم پس چرا ابوبکر فدک را به او نداد؟ گفت اگر چنین می‌کرد فردا خلافت را برای شوهرش ادعا می‌کرد و ابوبکر نمی‌توانست سخنش را نپذیرد؛ چرا که درباره فدک حرف او را بدون شاهد پذیرفته بود . ابن‌ابی‌الحدید در ادامه می‌نویسد: «ابن‌فارقی اگرچه به شوخی این سخن را گفت، حرفش صحیح بود .[۴۰] .

نقل شده است هنگامی که عثمان به خلافت رسید، عایشه و حفصه پیش او رفتند و از او خواستند آنچه پدرانشان (خلیفه اول و دوم) به آنان می‌دادند، مجدد به آنان بدهد؛ اما عثمان گفت به خدا سوگند چنین چیزی به شما نمی‌دهم... آیا شما دو نفر نبودید که نزد پدرتان شهادت دادید... پیامبران ارث نمی‌گذارند. روزی چنین شهادت دادید و روزی میراث پیامبر ص را درخواست می‌کنید؟[۴۸] .