کاظمین: فاجعه‌ای در سایه اشغال
در روزهای ابتدایی شهریور ۱۳۸۴، عراق همچنان درگیر ناامنی و خشونت‌های گسترده‌ای بود که پس از اشغال این کشور توسط آمریکا افزایش یافته بود. در چنین شرایطی، شهر کاظمین در آستانه سالروز شهادت امام موسی کاظم علیه‌السلام، میزبان صدها هزار زائر از نقاط مختلف عراق بود. بر اساس گزارش‌های آن روز، شمار زائران حاضر در مراسم به بیش از یک میلیون نفر می‌رسید.
صبح چهارشنبه ۹ شهریور ۱۳۸۴، در حالی که هزاران زائر در اطراف حرم امام موسی کاظم علیه‌السلام تجمع کرده بودند، چند گلوله خمپاره در نزدیکی حرم اصابت کرد. منابع امنیتی عراق در ساعات اولیه از کشته شدن دست‌کم هفت نفر و زخمی شدن ۳۶ نفر خبر دادند. این حمله، فضای مراسم را به‌شدت ملتهب کرد و ترس و اضطراب در میان جمعیت گسترش یافت.(۱)
پس از حمله خمپاره‌ای، شایعه حضور بمب‌گذاران انتحاری در میان زائران منتشر شد. جمعیت وحشت‌زده برای فرار به سمت راه‌های خروج هجوم برد و یکی از مسیرهای اصلی، پل الائمه بر روی رود دجله بود. ازدحام شدید روی پل موجب شکسته شدن بخشی از نرده‌های حفاظ شد و شماری از زائران به داخل رودخانه سقوط کردند؛ گروهی دیگر نیز در اثر فشار جمعیت زیر دست‌وپا ماندند. آمار قربانیان در ساعات نخست حادثه به‌سرعت افزایش یافت. منابع امنیتی عراق ابتدا از ۱۴۸ کشته و ۳۲۳ زخمی خبر دادند، اما در ادامه همان روز شمار کشته‌شدگان ۸۱۴ نفر اعلام شد. برخی گزارش‌ها نیز رقم نهایی قربانیان را بیش از ۹۰۰ نفر و حتی حدود هزار نفر عنوان کردند. اختلاف قابل توجه در آمارهای اولیه و بعدی، بازتابی از شرایط آشفته ساعات نخست حادثه و ادامه عملیات امداد و شناسایی قربانیان بود.(۲)
گزارش‌های منتشرشده درباره علت فاجعه تنها به ازدحام روی پل محدود نبود. وزارت بهداشت عراق در همان روز مدعی شد که برخی افراد ناشناس، مواد غذایی و نوشیدنی آلوده میان زائران توزیع کرده‌اند و احتمال داد شماری از قربانیان بر اثر مصرف این مواد جان باخته باشند. با توجه به تفاوت روایت‌های اولیه و نبود تأیید مستقل، این ادعا را نمی‌توان علت قطعی بخشی از تلفات دانست. در میان قربانیان، زنان، کودکان و سالخوردگان نیز حضور داشتند و بیمارستان‌های بغداد و مناطق اطراف برای پذیرش مجروحان بسیج شدند. با وجود ابعاد فاجعه، مراسم سالروز شهادت امام موسی کاظم علیه‌السلام متوقف نشد و گزارش‌ها از حضور بیش از یک میلیون نفر در مراسم عزاداری حکایت داشت. مراجع و علمای شیعه نیز از مردم خواستند آرامش خود را حفظ کنند و از هرگونه اقدام انتقام‌جویانه بپرهیزند.(۳)
دولت عراق در واکنش به این حادثه سه روز عزای عمومی اعلام کرد. هم‌زمان، سخنگوی دولت عراق عناصر بعثی و طرفداران ابومصعب الزرقاوی را مسئول حادثه دانست و رئیس حزب‌الدعوه عراق نیز اعلام کرد که عاملان این جنایت درصدد ایجاد جنگ داخلی در کشور هستند. حادثه کاظمین در شرایطی رخ داد که عراق در آستانه تصویب قانون اساسی جدید قرار داشت و اختلافات سیاسی و مذهبی در کشور شدت گرفته بود. سیدمحسن حکیم، مشاور سیاسی رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، با اشاره به همین شرایط گفت تروریست‌ها تلاش می‌کنند شادی مردم عراق از روند سیاسی و تصویب پیش‌نویس قانون اساسی را به تلخی تبدیل کنند. او هشدار داد که اقدامات تروریستی می‌تواند با هدف ایجاد اختلاف و درگیری میان مردم عراق صورت گرفته باشد.(۴)
در همان روزها، درباره نقش نیروهای آمریکایی در شکل‌گیری شرایط منتهی به فاجعه نیز ادعاهایی مطرح شد. شیخ عبدالستار البهادلی، یکی از شاهدان حادثه، در گفت‌وگو با واحد مرکزی خبر مدعی شد که نیروهای آمریکایی با استقرار در منطقه الرصافه و بستن برخی خیابان‌های منتهی به کاظمین، مسیرهای خروج زائران را محدود کرده و باعث تمرکز جمعیت بر روی پل الائمه شده بودند. او همچنین گفت نیروهای آمریکایی به دلیل وجود پایگاه نظامی خود در منطقه، اجازه عبور زائران از برخی مسیرها را نداده بودند. این اظهارات، روایت یک شاهد حادثه بود و به‌عنوان واقعیتی مستقل و اثبات‌شده درباره نقش نیروهای آمریکایی قابل تلقی نیست.(۵)
اشغالگران باید پاسخگو باشند
در تهران، هم‌زمان با انتشار اخبار فاجعه کاظمین، آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رضوان‌الله‌تعالی‌علیه در ۹ شهریور ۱۳۸۴ پیامی صادر کردند و این حادثه را به مردم عراق، مراجع و حوزه‌های علمیه و دولت این کشور تسلیت گفتند. در این پیام، حادثه کاظمین در کنار مجموعه‌ای از ناامنی‌ها و حملات پیشین علیه مردم و زائران شهرهای مقدس عراق قرار گرفته بود.
رهبر شهید انقلاب در بخش مهمی از پیام خود، اشغالگران عراق را مسئول اصلی ناامنی‌هایی دانستند که در این کشور رخ می‌دادند و تأکید کردند: «به یقین اشغالگران عراق که به بهانه‌ی امنیت، حضور شوم خود را بر ملت عراق تحمیل کرده‌اند مسئول اصلی این گونه حوادث مصیبت‌بارند و باید پاسخگو باشند».
با این حال، پیام آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رضوان‌الله‌تعالی‌علیه تنها به محکومیت اشغالگران محدود نبود، ایشان از مردم عراق خواستند در برابر دشمنان و توطئه‌گران، وحدت و انسجام خود را حفظ کنند و اجازه ندهند هدف این حوادث، یعنی ایجاد تفرقه در جامعه عراق، محقق شود. به این ترتیب، در این پیام دو موضوع در کنار یکدیگر قرار گرفت: مسئول دانستن اشغالگران در قبال وضعیت امنیتی عراق و هشدار نسبت به تبدیل حادثه کاظمین به زمینه‌ای برای درگیری و اختلاف میان مردم این کشور. ۱۳۸۴/۰۶/۰۹ واکنش علما و مراجع
در ادامه موضع محکم رهبر شهید انقلاب اسلامی، دیگر علما نیز به فاجعه کاظمین واکنش نشان دادند. آیت‌الله سیستانی، یکی از مراجع اربعه آن زمان در عراق که هنوز بسط ید کافی نیافته بود، از همه عراقی‌ها خواستند تا وحدت خود را حفظ کنند و به کسانی که خواهان تحریک آن‌ها برای اختلاف هستند، فرصتی ندهند.(۶)
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در ۱۰ شهریور با صدور اطلاعیه‌ای، حادثه را محکوم کرد و آن را نتیجه شرایط ایجادشده در عراق پس از اشغال دانست. این نهاد حوزوی هشدار داد که فتنه‌گران می‌کوشند میان فرق و طوایف مختلف عراق اختلاف ایجاد کنند و روند سیاسی کشور و تصویب قانون اساسی را با مشکل مواجه سازند. جامعه مدرسین در ادامه از مردم عراق خواست با هوشیاری و خویشتن‌داری، از افتادن در دام اختلافات فرقه‌ای جلوگیری کنند و با تبعیت از مراجع تقلید اجازه ندهند دشمنان از حادثه کاظمین برای ایجاد تفرقه استفاده کنند.(۷)
آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی نیز در پی این حادثه پیام تسلیتی صادر کرد. او با اشاره به کشته شدن زائران در کنار مرقد امام موسی کاظم علیه‌السلام و در روز شهادت آن حضرت، وضعیت مردم عراق، به‌ویژه شیعیان، را دشوار توصیف کرد و مردم این کشور را به صبر و استقامت با الهام از مکتب امام حسین علیه‌السلام فراخواند.(۸)
علامه سیدمحمدحسین فضل‌الله در بیروت نیز در ۱۰ شهریور با صدور بیانیه‌ای حادثه کاظمین را محکوم کرد و اشغالگران عراق را مسئول وضعیت موجود دانست. او در عین حال نسبت به پیامدهای فرقه‌ای حادثه هشدار داد و از گروه‌های مختلف جامعه عراق، از شیعه و سنی تا کرد، عرب و ترکمن، خواست وحدت خود را حفظ کنند.(۹)
تأکید مشترک این واکنش‌ها بر وحدت و خویشتن‌داری، نشان می‌دهد که در کنار محکومیت کشتار زائران، نگرانی جدی درباره تبدیل فاجعه کاظمین به جرقه‌ای برای درگیری فرقه‌ای در عراق وجود داشت. در آن مقطع، جلوگیری از انتقام‌گیری و حفظ انسجام جامعه عراق به یکی از محورهای اصلی مواضع علما و شخصیت‌های مذهبی تبدیل شد.
مسئولیت اشغالگران: محور واکنش‌های سیاسی
فاجعه کاظمین در روزهای پس از حادثه به یکی از موضوعات مهم بحث درباره مسئولیت نیروهای اشغالگر در تأمین امنیت عراق تبدیل شد. روزنامه رسالت با اشاره به تلفات سنگین حادثه، حضور نیروهای آمریکایی و انگلیسی را عامل اصلی تداوم ناامنی در عراق دانست و استدلال کرد که نیروهای اشغالگر، به دلیل در اختیار داشتن مسئولیت امنیت کشور، باید در برابر وضعیت موجود پاسخگو باشند.
در همان گزارش، حادثه کاظمین نمونه‌ای از پیامدهای فضای ناامن عراق پس از اشغال توصیف شد؛ فضایی که در آن حتی انتشار یک شایعه درباره حمله یا حضور بمب‌گذاران انتحاری می‌توانست به فاجعه‌ای با تلفات گسترده منجر شود. روزنامه رسالت همچنین خروج نیروهای اشغالگر را راهی برای کمک به برقراری امنیت و آرامش در عراق می‌دانست. این مواضع، بیانگر تحلیل و موضع سیاسی روزنامه بود و نباید با گزارش‌های مستقل درباره علل حادثه یکسان تلقی شود.(۱۰)
در ادامه واکنش‌ها، برخی مطبوعات ایران تلاش کردند پیامدهای سیاسی حادثه را نیز بررسی کنند. روزنامه مردم‌سالاری نوشت که هوشیاری مراجع و علما و دعوت آنان به صبر و وحدت، مانع از آن شد که حادثه کاظمین به درگیری گسترده میان گروه‌های مذهبی و قومی عراق تبدیل شود. این روزنامه همچنین تأکید کرد که ناامنی می‌توانست بهانه‌ای برای ادامه حضور نیروهای اشغالگر در عراق باشد.
مردم‌سالاری همچنین به واکنش‌های متفاوت کشورهای عربی نسبت به تحولات عراق پرداخت و از آنچه سکوت یا کم‌توجهی برخی دولت‌های عربی نسبت به حادثه کاظمین می‌دانست، انتقاد کرد. این بخش از گزارش، تحلیل سیاسی روزنامه درباره روابط کشورهای عربی با دولت جدید عراق بود و نه گزارشی مستقل درباره علل فاجعه.(۱۱)
نگرانی از درگیری فرقه‌ای
حادثه کاظمین فراتر از ابعاد انسانی، پیامدهای سیاسی و امنیتی نیز داشت. این حادثه در کشوری رخ داد که هم‌زمان با ناامنی گسترده، با بحران سیاسی، اختلافات مذهبی و قومی و مسئله حضور نیروهای اشغالگر روبه‌رو بود. از همین رو، نگرانی اصلی بسیاری از مقام‌ها و علما این بود که حادثه زمینه‌ای برای انتقام‌گیری و تشدید اختلافات میان گروه‌های عراقی فراهم کند.
با وجود اختلاف در روایت‌ها درباره عامل یا عوامل حادثه، آنچه در همان روزها مسلم بود، ابعاد گسترده انسانی فاجعه بود: صدها نفر از زائران امام موسی کاظم جان باختند و صدها نفر دیگر زخمی شدند. در میان قربانیان، زنان، کودکان و سالخوردگان حضور داشتند و تصاویر منتشرشده از تلاش مردم برای نجات زائران سقوط‌کرده در رود دجله، ابعاد تلخ حادثه را به نمایش گذاشت.
فاجعه کاظمین همچنین نشان داد که در شرایط ناامن عراق پس از اشغال، یک حمله محدود و حتی یک شایعه می‌توانست در میان جمعیتی عظیم به بحرانی مرگبار تبدیل شود. حمله خمپاره‌ای به اطراف حرم، هراس از بمب‌گذاران انتحاری و هجوم زائران به سمت مسیرهای خروج، در نهایت به یکی از مرگبارترین حوادث مراسم مذهبی آن سال‌ها در عراق انجامید.(۱۲)
در روزهای پس از حادثه نیز هنوز ابعاد کامل فاجعه و مسئولیت عوامل آن محل بحث بود. با این حال، واکنش‌های داخلی و منطقه‌ای نشان می‌داد که حادثه کاظمین به موضوعی فراتر از یک حادثه مرگبار تبدیل شده است؛ حادثه‌ای که در بستر اشغال عراق، ناامنی، حملات تروریستی و کشمکش‌های سیاسی رخ داد و نگرانی از تشدید اختلافات فرقه‌ای را افزایش داد.
در مجموع، پیام آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رضوان‌الله‌تعالی‌علیه، مواضع دیگر علما و مراجع و واکنش مقام‌های عراقی، در کنار محکومیت حادثه و کشتار زائران، بر ضرورت حفظ وحدت جامعه عراق و جلوگیری از تبدیل فاجعه به درگیری فرقه‌ای تأکید داشتند. همچنین از همه مهتر مسئولیت اشغالگران در قبال وضعیت امنیتی عراق و ضرورت پاسخگویی آن‌ها در قبال این حادثه مورد تأکید قرار گرفت.
(۱ کیهان، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، ص۱۶.
(۲ ایران، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، ص۱ و کیهان، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، ص ۱۶.
(۳ کیهان، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، ص ۱۶.
(۴ همان.
(۵ همان.
(۶ ایران، ۱۳۸۴/۰۶/۱۲، ص ۵.
(۷ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، کد مطلب: ۹۵۲۳۱۳۳، https://irna.ir/x3FXkG.
(۸ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، کد مطلب: ۹۵۲۳۲۰۳، https://irna.ir/x3FXn6.
(۹ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، کد مطلب: ۵۲۰۵۴۸۵، https://irna.ir/xVg4q.
(۱۰ رسالت، ۱۳۸۴/۰۶/۱۲، ص۲.
(۱۱ مردم‌سالاری، ۱۳۸۴/۰۶/۲۱، ص۲.
(۱۲ کیهان، ۱۳۸۴/۰۶/۱۰، ص۱۶.
- اُم‌ابیهای پدر
- ایستگاه پایانی ذخایر استراتژیک آمریکا
- تکرار یک مسیر شکست‌خورده
- دوران امام عسکری علیه‌السلام عصر سازماندهی و گسترش شیعه است
- قدرت در غربت
- نزدیک قله‌ایم
- بیانیه الجزایر و تحریم داماتو؛ تجربه‌ای دیگر از بدعهدی آمریکا
- پارادوکس راهبردی حجاز
اين مطلب درفهرست عناوين مطالب-رديف: شبکه تحلیلی نخبگان
